Thuê ô tô tự lái ở TP.HCM: Xảy ra tai nạn mới lộ lỗ hổng pháp lý

Tranh chấp không còn là chuyện hiếm

Thị trường thuê ô tô tự lái đang phát triển nhanh cùng nhu cầu du lịch, đi lại tăng cao. Tuy nhiên, phía sau những giao dịch được thực hiện chóng vánh qua app (ứng dụng), mạng xã hội hay vài tin nhắn điện thoại là hàng loạt rủi ro pháp lý liên quan tai nạn giao thông, phạt nguội, tiền đặt cọc, bảo hiểm và cả nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản.

Trong bối cảnh nhiều giao dịch hiện nay chỉ diễn ra qua app, mạng xã hội hoặc thỏa thuận miệng, các chuyên gia pháp lý cho rằng cả chủ xe lẫn người thuê đều có thể đối mặt với rủi ro nếu thiếu hợp đồng chặt chẽ và quy trình giao nhận rõ ràng.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Theo luật sư Nguyễn Minh Trí, Đoàn luật sư TP.HCM, nhu cầu thuê xe tự lái hiện tăng mạnh, đặc biệt vào dịp cuối tuần, lễ tết hoặc mùa du lịch. Pháp luật hiện hành không cấm hoạt động này, tuy nhiên đây là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều tranh chấp nếu các bên không tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật.

Trong thực tế, các tranh chấp phổ biến hiện nay tập trung ở 3 nhóm chính. Thứ nhất là tranh chấp dân sự liên quan đến trách nhiệm bồi thường khi xe gây tai nạn, nghĩa vụ nộp phạt nguội, tiền đặt cọc hoặc tình trạng xe khi hoàn trả. 

Thứ hai là các vi phạm hành chính, điển hình như trường hợp quảng cáo "cho thuê xe tự lái" nhưng lại tự ý bố trí tài xế cho khách. 

Thứ ba là các vụ việc có dấu hiệu hình sự như giao xe cho người không đủ điều kiện lái xe hoặc người thuê mang xe đi cầm cố, chiếm đoạt tài sản.

Luật sư Nguyễn Đình Thế, Đoàn luật sư TP.HCM cho biết thêm, nhiều vụ việc hiện nay phát sinh từ việc người thuê sử dụng thông tin giả, che giấu hành trình hoặc tự ý giao xe cho bên thứ ba sử dụng. Không ít trường hợp chủ xe phát hiện phương tiện bị mang đi cầm cố hoặc tráo đổi linh kiện sau khi nhận lại xe.

Một dạng tranh chấp khác cũng rất phổ biến là phạt nguội phát sinh sau khi xe đã được trả. Theo luật sư Thế, nhiều hợp đồng hiện không quy định rõ cơ chế xác định người điều khiển phương tiện, thời gian giữ tiền bảo đảm hoặc trách nhiệm xử lý vi phạm giao thông nên khi xảy ra sự cố, các bên rất khó xác định trách nhiệm.

Tai nạn xảy ra, ai là người chịu trách nhiệm?

Các chuyên gia pháp lý cho rằng nguyên nhân lớn nhất dẫn đến tranh chấp nằm ở sự sơ sài trong quá trình giao kết hợp đồng. Nhiều giao dịch hiện chỉ được thực hiện bằng tin nhắn, cuộc gọi hoặc giấy viết tay đơn giản. Không ít chủ xe chỉ giao xe và nhận tiền mà không lập hợp đồng đầy đủ về quyền, nghĩa vụ, phạm vi sử dụng, trách nhiệm bồi thường hay xử lý tai nạn.

ẢNH: NHÂN VẬT CUNG CẤP

Ngoài ra, việc chủ xe không kiểm tra kỹ giấy phép lái xe, nhân thân hoặc điều kiện điều khiển phương tiện của người thuê cũng là rủi ro lớn. Theo quy định pháp luật hiện hành, nếu chủ xe biết người thuê không đủ điều kiện lái xe nhưng vẫn giao phương tiện và để xảy ra hậu quả nghiêm trọng, chủ xe có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Liên quan đến trách nhiệm pháp lý khi người thuê gây tai nạn, luật sư Nguyễn Minh Trí cho biết ô tô là "nguồn nguy hiểm cao độ" theo quy định của bộ luật Dân sự 2015. Khi chủ xe đã giao xe hợp pháp cho người thuê thông qua hợp đồng, người thuê trở thành người chiếm hữu và sử dụng hợp pháp phương tiện.

Do đó, nếu gây tai nạn, người thuê phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do mình gây ra, đồng thời có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

Trong khi đó, chủ xe về nguyên tắc sẽ không phải chịu trách nhiệm thay cho người thuê nếu việc giao xe hợp pháp. Tuy nhiên, trách nhiệm của chủ xe vẫn có thể phát sinh nếu giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển hoặc giao phương tiện không bảo đảm an toàn kỹ thuật.

Luật sư Nguyễn Đình Thế cho rằng, trách nhiệm trong các vụ tai nạn liên quan xe thuê cần được xem xét trên nhiều khía cạnh gồm dân sự, hành chính, hình sự và bảo hiểm. Theo luật sư Thế, không thể mặc định chỉ một bên phải chịu toàn bộ trách nhiệm trong mọi trường hợp.

Đối với bảo hiểm, nhiều người hiện vẫn hiểu chưa đầy đủ về phạm vi chi trả. Các luật sư lưu ý cần phân biệt giữa bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc và bảo hiểm vật chất xe. Trong nhiều trường hợp như người điều khiển không có giấy phép lái xe hợp lệ, sử dụng rượu bia hoặc giao xe sai đối tượng, doanh nghiệp bảo hiểm có thể từ chối chi trả hoặc phát sinh nghĩa vụ hoàn trả giữa các bên.

Giao dịch qua app vẫn có giá trị pháp lý

Bên cạnh tai nạn giao thông, tranh chấp liên quan phạt nguội, hư hỏng xe và tiền cọc cũng đang ngày càng phổ biến, nhất là khi giao dịch được thực hiện qua app hoặc mạng xã hội.

Theo luật sư Nguyễn Minh Trí, trong các tranh chấp dạng này, yếu tố quyết định là chứng cứ. Nếu chủ xe chứng minh được ai là người điều khiển phương tiện tại thời điểm vi phạm thông qua tin nhắn, lịch sử giao dịch, hình ảnh hoặc dữ liệu hành trình thì cơ quan chức năng có thể làm việc trực tiếp với người vi phạm.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Đối với hư hỏng xe hoặc tiền đặt cọc, nguyên tắc "bên yêu cầu phải có nghĩa vụ chứng minh" sẽ được áp dụng. Điều đó đồng nghĩa nếu các bên chỉ thỏa thuận miệng mà không có hình ảnh, video hoặc biên bản bàn giao thì việc đòi bồi thường sẽ rất khó khăn.

Luật sư Nguyễn Đình Thế cho rằng trong các giao dịch thuê xe hiện nay, nhiều người vẫn xem nhẹ việc lập hồ sơ bàn giao phương tiện. Trong khi đó, đây lại là căn cứ quan trọng nhất để giải quyết tranh chấp. Theo luật sư Thế, biên bản bàn giao cần ghi rõ hiện trạng nội - ngoại thất xe, số km, mức nhiên liệu, phụ kiện đi kèm, vết trầy xước có sẵn và nên kèm hình ảnh hoặc video xác nhận của hai bên.

Đối với tiền đặt cọc hoặc tiền bảo đảm, hợp đồng cần quy định rõ mục đích giữ tiền, thời hạn đối chiếu phạt nguội, các khoản được phép khấu trừ và thời điểm hoàn trả phần còn lại. Việc giữ tiền vô thời hạn hoặc khấu trừ không có căn cứ rất dễ dẫn tới tranh chấp.

Các chuyên gia cũng khẳng định giao dịch thuê xe qua nền tảng online, app, tin nhắn hoặc chuyển khoản hoàn toàn có giá trị pháp lý nếu đáp ứng quy định của pháp luật về giao dịch điện tử.

Theo luật sư Nguyễn Minh Trí, bộ luật Dân sự 2015 và luật Giao dịch điện tử 2023 đều thừa nhận giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu nếu bảo đảm tính toàn vẹn và có thể xác định được chủ thể giao dịch. Tuy nhiên, các bên vẫn nên lập hợp đồng rõ ràng để giảm thiểu rủi ro.

Luật sư Nguyễn Đình Thế lưu ý thêm rằng pháp luật hiện hành yêu cầu hoạt động cho thuê xe tự lái phải có hợp đồng và lưu bản photocopy giấy phép lái xe của người thuê. Vì vậy, việc chỉ trao đổi qua tin nhắn hoặc chuyển khoản nhưng không hình thành hợp đồng đầy đủ sẽ tạo ra rủi ro lớn cho bên cho thuê khi xảy ra tranh chấp hoặc bị kiểm tra.

"Lá chắn" quan trọng nhất vẫn là hợp đồng

Để hạn chế rủi ro pháp lý, các luật sư cho rằng điều quan trọng nhất là phải chuẩn hóa toàn bộ quy trình thuê xe. Chủ xe cần kiểm tra kỹ giấy phép lái xe, thông tin nhân thân của khách thuê, ký hợp đồng đầy đủ điều khoản và lập biên bản giao nhận rõ ràng. Trong khi đó, người thuê cần đọc kỹ hợp đồng, kiểm tra tình trạng phương tiện trước khi nhận xe và lưu lại toàn bộ hình ảnh, video làm chứng cứ.

Ngoài ra, nếu sử dụng định vị GPS, camera hành trình hoặc dữ liệu giám sát, bên cho thuê cần thông báo minh bạch cho người thuê về phạm vi và mục đích sử dụng dữ liệu nhằm tránh phát sinh tranh chấp liên quan quyền riêng tư.

Theo các chuyên gia pháp lý, trong thị trường thuê ô tô tự lái đang phát triển rất nhanh hiện nay, công cụ bảo vệ hiệu quả nhất không chỉ là tiền đặt cọc hay thiết bị định vị, mà là một quy trình giao dịch chặt chẽ gồm xác minh đúng người, ký đúng hợp đồng, giao nhận có chứng cứ và quy định rõ trách nhiệm của các bên ngay từ đầu.