Nắng nóng cực đoan, vì sao?

Ghi nhận loạt kỷ lục dị thường

Hôm 26.5 trở thành ngày nóng nhất tháng 5.2026 với mức nhiệt cao nhất lên đến 41,1 độ C cùng lúc xuất hiện ở Láng (Hà Nội) và Đô Lương (Nghệ An). Đây cũng là ngày có nhiều địa phương (11) và nhiều trạm đo (22) ghi nhận mức nhiệt từ mốc 40 độ C trở lên. Nắng nóng đặc biệt gay gắt kéo dài từ Bắc bộ đến duyên hải nam Trung bộ là Tuy Hòa (Đắk Lắk).

Tại Hà Nội, con số 41,1 độ C là mức nhiệt kỷ lục trong suốt 7 năm qua. Lần gần nhất ghi nhận nắng nóng bất thường tháng 5.2019 với nhiệt độ 41,3 độ C. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng đây là con số dữ liệu, còn thực tế và cũng như cảm nhận chung của nhiều người thì đợt này nắng nóng gay gắt hơn đáng kể. Nguyên nhân do tình trạng đô thị hóa tăng, bê tông nhiều hơn không gian xanh tạo ra hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị". Bên cạnh đó, do quá trình ấm lên toàn cầu nên nhiệt độ bình quân phổ biến cũng cao hơn từ 1 - 2 độ C so với trung bình nhiều năm. Theo các chuyên gia, ngoài các yếu tố trên thì ở khu vực Trung bộ còn do hiệu ứng phơn. Bên cạnh đó, mới khoảng hơn 8 giờ sáng đã xuất hiện nắng nóng gay gắt kéo dài đến 5 - 6 giờ chiều. Thời gian nắng nóng kéo dài xuyên suốt từ 8 - 10 giờ mỗi ngày khiến những khu vực bị bê tông hóa cao sẽ biến thành "chảo lửa".

ẢNH: ĐÌNH HUY

Một chi tiết khác đáng chú ý, vào đầu đợt nắng nóng, Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (NCHMF) dự báo nắng nóng sẽ kết thúc vào khoảng ngày 27.5 ở khu vực miền Bắc và ngày 28.5 với miền Trung. Nhưng thực tế nắng nóng đã kéo dài hơn khoảng 2 ngày. Cụ thể, NCHMF cập nhật từ ngày 29.5, nắng nóng diện rộng kết thúc ở Bắc bộ và bắc Trung bộ; từ ngày 30.5 nắng nóng diện rộng kết thúc ở các tỉnh từ Quảng Trị đến Đà Nẵng và phía đông các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk. Những chi tiết trên cho thấy đợt nắng nóng hiện tại khá bất thường và nằm ngoài dự báo.

Có yếu tố đặc biệt nào khiến nắng nóng bất thường bao trùm cả miền Bắc và Trung? Th.S Lê Thị Xuân Lan, chuyên gia khí tượng thủy văn, phân tích: hình thái thời tiết đầu tiên và quan trọng nhất chính là tác động trực tiếp của áp thấp nóng Ấn - Miến (Myanmar) ở phía tây lấn sang. Áp thấp nóng này có cường độ rất mạnh và bao trùm khắp châu Á, gây ra đợt nắng nóng ở nhiều nơi từ Ấn Độ đến Pakistan, Bangladesh, Myanmar, Thái Lan, Malaysia và cả phía nam Trung Quốc. Cụ thể, tại Ấn Độ, tính đến ngày 24.5 mức nhiệt cao nhất lên đến 45 độ C; hậu quả có ít nhất 16 người chết vì sốc nhiệt. Nhiều thành phố miền nam Trung Quốc cũng đang trải qua những ngày nóng nhất trong hàng chục năm qua. VN nằm trong tầm ảnh hưởng khá mạnh của áp thấp nóng này với cường độ rất mạnh, khả năng duy trì cường độ cao kéo dài nhiều ngày là những điểm đặc biệt hiếm gặp trong vài năm gần đây. Đối với nước ta, đợt nắng nóng bắt đầu từ ngày 22.5 và kéo dài đến cuối tháng, trong đó có khoảng 4 ngày liên tiếp nhiều nơi nắng nóng trên 40 độ C, là một yếu tố dị thường vì mức nhiệt cực cao duy trì rất lâu.

Chuyên gia Xuân Lan nhận định: "Không hoàn toàn chắc chắn, nhưng về cơ bản nắng nóng cực đoan như hiện nay phần nhiều do tác động của quá trình biến đổi khí hậu gây ra. Các nghiên cứu trước đây cũng chỉ ra yếu tố biến đổi khí hậu là nguyên nhân quan trọng gây ra những hiện tượng thời tiết cực đoan, nó có thể xuất hiện bất cứ lúc nào và ở đâu".

"Mưa vàng" giải nhiệt khi nào xuất hiện?

Mức nhiệt 40 hay 41 độ C về cơ bản chỉ là nhiệt độ khí tượng trong các bản tin thời tiết của cơ quan chuyên môn, nhiệt độ cảm nhận thường cao hơn 2 - 4 độ C và thậm chí hơn. Trên thực tế, tại một số khu vực nhiệt độ cảm nhận đã vượt mức 50 độ C; đặc biệt như tại sân bay Nội Bài (Hà Nội), mức nhiệt trên bề mặt bê tông tại khu vực sân đỗ tàu bay đã lên tới 70 - 78 độ C. Những "chảo rang" khổng lồ xuất hiện khắp nơi ở Bắc và Trung bộ. Trước tình hình nắng nóng bất thường, Sở GD-ĐT TP.Hà Nội đã đề nghị UBND các phường, xã chỉ đạo các cơ sở giáo dục trên địa bàn theo dõi diễn biến thời tiết, xây dựng phương án ứng phó phù hợp với điều kiện thực tế. Các trường phân công rõ trách nhiệm của cán bộ, giáo viên, nhân viên trong việc theo dõi, chăm sóc, hỗ trợ học sinh; đặc biệt quan tâm nhóm có nguy cơ cao như trẻ mầm non, học sinh tiểu học, học sinh có bệnh nền, thể trạng yếu.

Bà Xuân Lan dự báo, từ tối 27.5 khối không khí lạnh cường độ yếu ở phía bắc tràn xuống phía nam nén áp thấp nóng Ấn - Miến lùi dần về khu vực miền Trung. Không khí lạnh về, bên cạnh đó còn có thêm rãnh thấp gió mùa ở phía bắc cũng dịch chuyển về phía nam, gần với biên giới phía bắc nước ta. Do vậy khoảng từ chiều tối 27.5 ở khu vực phía bắc nước ta có mây giông gây mưa rào nhẹ vài nơi. Lượng và diện mưa tiếp tục gia tăng trong những ngày tiếp theo. Nhờ vậy mà khoảng từ ngày 28.5, ở miền Bắc nắng nóng sẽ giảm mạnh từ 39 - 40 độ C xuống còn 35 - 36 độ C. Người dân cần đặc biệt lưu ý, ngay sau đợt nắng nóng kỷ lục do chênh lệch nhiệt độ rất cao nên khu vực này dễ xuất hiện các hiện tượng thời tiết cực đoan như giông, lốc, sét, mưa đá, vòi rồng, mưa lớn cục bộ. Điều này cũng gần giống như thời tiết tháng 4, đầu tháng nắng nóng và sau đó một đợt mưa lớn, mưa đá và giông lốc bất thường.

Do cường độ khối không khí lạnh yếu nên áp thấp nóng phía tây vẫn duy trì trên khu vực miền Trung với cường độ khá mạnh, đến ngày 30.5 mới bắt đầu suy yếu dần.

Ở Nam bộ và Tây nguyên đang trong giai đoạn đầu mùa mưa, gió tây nam hoạt động còn yếu và chưa đều. Do vậy từ đầu tuần đến nay, khu vực này chịu ảnh hưởng của áp thấp nóng phía tây nên thời tiết phổ biến có nắng nóng diện rộng, mưa ít. Hiện tại phía đông của Philippines có một áp thấp nhiệt đới đang phát triển thành bão, tuy không vào Biển Đông nhưng sự hoạt động mạnh của xoáy thuận nhiệt đới này kích thích gió mùa tây nam hoạt động mạnh lên. Điều này gắn liền với sự hình thành mưa giông ở Nam bộ và Tây nguyên. Khoảng ngày 28 - 29.5, khu vực Nam bộ gió tây nam gia tăng cường độ khiến mây giông phát triển mạnh gây mưa lớn trên diện rộng, lượng mưa cũng gia tăng đáng kể so với những ngày trước. Nhiệt độ cũng giảm mạnh xuống mức 31 - 33 độ C, thấp hơn đáng kể so với mức 35 - 37 độ C những ngày qua.